“The right sound can make or break a film.”
– Quentin Tarantino
Đôi khi chúng ta hay nhầm lẫn giữa khái niệm score (nhạc nền) và soundtrack (nhạc phim). Điện ảnh sử dụng hiệu quả cả hai công cụ này để tăng cường trải nghiệm cho khán giả, thậm chí nhiều tác phẩm ở lại trong lòng công chúng chỉ vì phần âm nhạc quá “cháy”. Hãy cùng tìm hiểu về âm nhạc trong phim qua bài viết này, cũng như lý giải nguyên nhân tại sao soundtrack thường chiếm lĩnh sự chú ý trong khi score giống một “mỹ nam an tĩnh”, thường kém phổ biến hơn nhưng một khi đã nổi thì toàn là cực phẩm.
Score và soundtrack là gì?
Nói một cách đơn giản, score (nhạc nền) là phần nhạc (thường) không lời được nhà soạn nhạc soạn riêng cho tác phẩm. Chúng là các sáng tác độc bản chưa từng xuất hiện trước đó, thường ít được biết đến. Tuy nhiên trong một số trường hợp xuất chúng, các bản score này trở nên nổi tiếng và trở thành một phần của văn hóa đại chúng tiêu biểu phải kể tới như nhạc nền của “Star Wars” hay “Inception”.
Nguồn: Deutsche Grammophon – DG
Trong khi đó, soundtrack là tập hợp các bài hát xuất hiện trong phim, có thể bao gồm cả nhạc nền. Nếu như score là phần nhạc được soạn riêng, các ca khúc có lời hoặc không lời trong phim có thể là những bài hát sẵn có trên thị trường. Trong khi nhạc nền do một hoặc nhiều nhạc sĩ sáng tác và được một dàn nhạc hoặc một nhóm nhạc sĩ trình bày thì ngược lại, nhiều nghệ sĩ, ban nhạc hoặc nhạc sĩ khác nhau sẽ làm nên soundtrack của bộ phim. Soundtrack thường được phát hành dưới dạng album riêng, ví dụ như Guardians of the Galaxy mixtape.
Phim ảnh sử dụng nhạc nền như một công cụ tinh tế dẫn dắt cảm xúc của người xem. Các nhà soạn nhạc sử dụng giai điệu – thường kết hợp các kỹ thuật âm nhạc cổ điển do khả năng hòa hợp với câu chuyện và năng lực biểu đạt cảm xúc mạnh mẽ. Khán giả thường không quá chú tâm đến phần nhạc nền khi xem các cảnh phim hào hùng/đáng sợ/đau lòng, nhưng nếu cùng một chi tiết đó mà thiếu vắng đi âm nhạc, hiệu quả biểu đạt giảm sút thấy rõ.
Nguồn: Joel Gustafsson
Trái ngược với sự “dịu kha” của nhạc nền, thì soundtrack có được ấn tượng thấy rõ với khán giả. Các bản nhạc có lời, đôi khi là các ca khúc vốn nổi tiếng như Hooked on a Feeling của Blue Swede được đưa vào nhạc phim của Guardians of the Galaxy khiến chúng ta dễ dàng “hooked on a feeling”, ghi nhớ và dễ “cảm” hơn chuỗi nhạc không lời cổ điển như film score. Một trong những đặc điểm hấp dẫn nhất của nhạc phim là nó cũng là một công cụ quảng cáo tương đối nhanh chóng bổ sung cho doanh thu bán hàng.
Tại sao soundtrack lại nổi tiếng hơn film score?
Mấu chốt nằm ở việc soundtrack thường bao gồm các bài hát có lời. Ca từ thường đề cập đến những trải nghiệm phổ quát của con người như tình yêu, mất mát, niềm vui và hy vọng. Một bản nhạc không lời thường đòi hỏi nhiều sự tập trung và tưởng tượng từ người thưởng thức, trong khi lấy ví dụ chỉ cần nghe My Heart Will Go On là có thể ngay lập tức biết đó là một khúc ca về tình yêu vĩnh cửu vượt lên thảm kịch, chưa kể giai điệu da diết cất lên trong cái kết lấy đi biết bao nước mắt.
Khác với film score kích hoạt những phản ứng cảm xúc ở cấp độ tiềm thức, các bài hát có lời gợi lên trực tiếp ký ức, liên tưởng, kết nối với những khoảnh khắc cá nhân quan trọng của người nghe. Chưa kể, nhạc nền thường sử dụng dàn nhạc phức tạp, nhiều khi là cả một dàn giao hưởng đồ sộ với các trường đoạn cổ điển. Khán giả không dễ để nhớ chúng nếu so sánh với các thể loại đương đại như pop, rock, rap…
Ngoài ra, chức năng chính của nhạc nền là phục vụ cho câu chuyện của bộ phim chứ không phải là một bản nhạc độc lập. Các nhà soạn nhạc tập trung vào việc tạo ra một môi trường âm nhạc tăng cường khả năng “trao đổi chất”, tăng cường cảm xúc cho khán giả khi xem phim. Trong khi đó, soundtrack được sản xuất nhằm mục đích thực dụng hơn: tính gần gũi, hiệu ứng lan tỏa, tăng hiệu quả thương mại. Let It Go trong “Frozen” tất nhiên nổi tiếng hơn nhạc nền phim, góp phần vào doanh thu khủng của thương hiệu.
Nguồn: Disney UK
Một lý do nữa có thể kể đến, đó là trong khi soundtrack thường có sự hợp tác với các nghệ sĩ nổi tiếng, ví dụ Beyoncé tham gia làm nhạc cho bản remake của “The Lion King”, thì nhạc nền thường do những nhân vật ít được biết đến về mặt thương mại sáng tác. Ngoại trừ một số nhà soạn nhạc mang tính biểu tượng như Hans Zimmer, John Williams, chắc hầu hết chúng ta thường ít được nghe tới những đồng nghiệp của họ trong ngành.
Cũng vì mang tính thương mại cao, nên soundtrack của các phim lớn được quảng bá thông qua các video ca nhạc, radio, mạng xã hội và các chương trình trao giải, tạo ra sự tiếp xúc đa nền tảng. Bạn đã nghe Shallow trong “A Star Is Born” bao nhiêu lần rồi, nói thật đi? Với sự phát triển của Spotify, Apple Music và YouTube, giờ đây chúng ta dễ dàng tiếp cận các album nhạc phim hơn bao giờ hết và những soundtrack nổi thường đạt được hàng triệu lượt phát trực tuyến.
Nói thế không có nghĩa là nhạc nền của phim không thể bứt phá để trở thành một phần của văn hóa đại chúng. Nhiều film score, ngay cả khi không có lời và có cấu trúc phức tạp, đã ghi dấu trong tâm trí khán giả nhờ giai điệu mạnh mẽ, dễ nhớ, phản ánh sâu sắc chủ đề phim và gợi lên cảm xúc mạnh mẽ.
Nguồn: Cinémavore
Mỗi lần nhắc tới “The Good, the Bad and the Ugly” là nhạc của Ennio Morricone lại nổi lên. John Williams từng đem tới nhạc nền không tưởng cho “Star Wars”, “Jurassic Park”, nhạc chủ đề cho loạt Harry Potter (“Hedwig’s Theme”), Howard Shore soạn nhạc cho “The Lord of the Rings”, Hans Zimmer khiến người nghe nổi da gà với âm nhạc trong “Inception” hay “Interstellar”, Hildur Guðnadóttir sau cú nổ mang tên “Joker” sẽ trở lại với “Joker: Folie à Deux”. Đây chỉ là một vài ví dụ cho thấy sức mạnh vĩnh cửu của âm nhạc vượt ra khỏi ranh giới ca từ, chạm đến những phần sâu nhất trong tiềm thức để kết nối triệu khán giả.
Sự phát triển của âm nhạc trong phim
Cũng như bản thân điện ảnh, cả soundtrack và film score (mà chúng ta có thể tạm gọi chung là âm nhạc trong phim) có những biến chuyển đáng kể phù hợp với bối cảnh thay đổi của văn hóa, gu thưởng thức trên toàn thế giới.
Trong những thập kỷ qua, soundtrack cho phim đã mở rộng với nhiều thể loại nhạc khác nhau. Rock, pop và hip-hop bắt đầu ghi dấu ấn trong “Saturday Night Fever” và “Pulp Fiction”, minh chứng cho tính linh hoạt của âm nhạc.
Cùng với sự phát triển của nhạc nền thành một hình thức nghệ thuật riêng biệt, phim ảnh dần mở lòng với những thể loại mới mẻ. Nhạc tổng hợp (synth) và techno sau quãng thời gian chịu đựng sự phán xét của người theo trường phái truyền thống, cũng đã dần tìm được chỗ đứng. Các nhà soạn nhạc như Vangelis và Wendy Carlos đã phá vỡ những rào cản bằng các sáng tác đột phá trong “Blade Runner” và “A Clockwork Orange”.
Những nghệ sĩ “không chính thống” không xuất thân từ nền tảng giao hưởng dần tạo dấu ấn trong địa hạt tưởng như chủ yếu dành cho các nhà soạn nhạc truyền thống. Daft Punk (trước khi họ trở thành Somebody That I Used to Know) từng soạn nhạc cho duy nhất một phim và nó trở thành siêu phẩm là “Tron: Legacy”. Ca sĩ của Radiohead Thom Yorke soạn nhạc cho “Suspiria” (2018).
Nguồn: DisneyMusicVEVO
Công nghệ đã có tác động đáng kể đến âm nhạc trong phim, định hình cách xây dựng và cảm nhận nhạc phim. Các nhà soạn nhạc giờ đây “như hổ mọc thêm cánh”, tự do khám phá những khía cạnh mới của âm nhạc, tạo ra nhiều kết cấu và âm điệu hơn. Tiến bộ trong sản xuất âm nhạc hiện đại khiến toàn bộ dàn nhạc có thể được mô phỏng trên máy tính, các âm thanh mới được tạo ra, các nhạc cụ truyền thống được điều hướng theo những cách không thể thực hiện được trong tình huống thu âm trực tiếp. Điều này đã dẫn đến sự bùng nổ về tính sáng tạo trong nhạc phim, với các nhà soạn nhạc định nghĩa lại từ “có thể” trong âm nhạc.
Khi công nghệ tiếp tục cách mạng hóa mọi khía cạnh trong cuộc sống của chúng ta, điều đó cũng có nghĩa nó sẽ tác động rất lớn đến tương lai của nhạc phim. Hãy tưởng tượng một thế giới mà Trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra một bản nhạc tùy chỉnh theo thời gian thực, hoàn toàn phù hợp với cường độ cảm xúc của từng cảnh phim. Liệu điều đó sẽ ảnh hưởng như thế nào tới công việc của các nhà soạn nhạc tương lai? Nhạc phim không chỉ là công cụ cung cấp âm thanh nền, mà còn là nắm bắt và truyền tải cảm xúc của con người. Liệu đây có phải là một lĩnh vực mà chúng ta sẽ mãi vượt trội hơn máy móc, hay câu trả lời chỉ là vấn đề thời gian?
Mặc dù nhạc nền đóng vai trò thiết yếu trong trải nghiệm điện ảnh, nhưng chúng hiếm khi có cùng tác động văn hóa như soundtrack do bản chất thương mại và cách người nghe tiếp cận. Hy vọng bài viết giúp bạn phân biệt được hai khái niệm này.
Trước khi đến cái thời AI sản xuất và soạn nhạc cho cả bộ phim, thậm chí có khi xem hộ và review hộ luôn (eww), có lẽ chúng ta vẫn sẽ đồng ý về vai trò chưa thể thay thế của nhà soạn nhạc, ca sĩ, nhà sản xuất… đóng góp vào văn hóa đại chúng những album soundtrack xuất sắc và cả các bản nhạc nền đỉnh cao.
