Trong vài thập kỷ gần đây, việc sử dụng âm nhạc đương đại trong các bộ phim có bối cảnh lịch sử ngày càng trở nên phổ biến và gây tranh cãi. Từ những ca khúc post punk vang lên trong cung điện Versailles đến gần đây là nhạc của Charli xcx làm nền cho câu chuyện tình Đồi Gió Hú cuối thế kỷ mười tám khiến khán giả băn khoăn: tại sao phim ảnh lại dùng nhạc “sai thời đại”?
Bài viết này sẽ khám phá cách mà một số tác phẩm cổ trang sử dụng âm nhạc hiện đại, lý do và hiệu quả/hậu quả đối với khán giả.
Từ 20 năm trước người ta đã chơi lớn thế này rồi cơ
Tròn 20 năm trước, Marie Antoinette của Sofia Coppola khi mới ra mắt ở Cannes đã khiến khán giả và báo chí khó chịu vì cảm giác “sai sai”. Họ thắc mắc vì sao phim cổ trang lại có nhạc new wave và post punk mà không có nhạc cổ điển phù hợp bối cảnh, vì sao nhân vật không bị phán xét gay gắt và thậm chí còn xuất hiện chi tiết hiện đại như giày Converse.
Thời gian là thuốc thử xác đáng nhất. Sau hai thập niên, chính lựa chọn âm nhạc này đóng góp vào việc đưa Marie Antoinette trở thành tác phẩm cổ trang kinh điển. Phim mở đường cho một làn sóng phim sau này cố tình dùng nhạc đương đại để tạo cảm giác mới mẻ và nổi loạn, như The Favourite hay Bridgerton. Đến thời điểm hiện tại, phần đông khán giả đã quen và cởi mở hơn với kiểu phá cách này.
Nếu không có Marie Antoinette tiên phong, có lẽ chúng ta sẽ không được xem trailer của Đồi Gió Hú, với nhân vật đi trên đồi hoang trong trang phục kiểu váy cưới công nương Diana và uống cocktail trong khi nhạc Charli xcx vang lên.
Phê phán phổ biến nhất đối với âm nhạc đương đại trong phim cổ trang là nó thiếu chính xác lịch sử. Lập luận này nghe có vẻ hợp lý: phim cổ trang thì âm nhạc, trang phục, hóa trang… phải đúng với lịch sử chứ?
Bằng cách này, nó giả định rằng nhiệm vụ chính của phim lịch sử là tái hiện quá khứ một cách trung thực về mặt niên đại và chất liệu. Tuy nhiên, điện ảnh chưa bao giờ là công cụ tái dựng lịch sử thuần túy. Điện ảnh là một hình thái cảm xúc, và âm nhạc là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để thực hiện việc đó. Một số đạo diễn chọn cách tái hiện chính xác nguyên mẫu lịch sử, nhưng số khác muốn soi chiếu điện ảnh dưới quan điểm bản thân, kể những câu chuyện mà dù thời đại có chuyển dời vẫn sống động như thể mới hôm qua.
Coppola không dùng hit pop đương thời năm 2006 mà chọn dòng nhạc từ cuối thập niên bảy mươi tám mươi với các đại diện như Siouxsie and the Banshees, Bow Wow Wow, The Cure, Adam and the Ants. Những giai điệu này phản ánh năng lượng nổi loạn, tuổi teen, khoái lạc và cảm giác trống rỗng bên trong của một thiếu nữ. Dù sống cách nhau nhiều thế kỷ, một tiểu thư Pháp giàu có cũng không khác một idol nhạc pop hiện đại là bao, họ đều bị săn đón, sống trong xa hoa, tiệc tùng liên miên.
Tương tự, khi tiếng vỗ tay rền vang của We Will Rock You từ nhóm nhạc Queen vang lên giữa trường đấu Trung Cổ trong phim A Knight’s Tale, nó truyền tải cho khán giả cảm nhận rạo rực, hồ hởi về những trận đấu thương đối với những người đã từng xem chúng.
1001 kiểu sai
Trường hợp Bridgerton cho thấy rõ hơn sự lệch hướng trong cách phê bình phổ biến. Khán giả tranh cãi về việc dùng nhạc pop trong bối cảnh Regency, trong khi vấn đề thực sự là series này chủ động từ bỏ tái hiện lịch sử để ưu tiên trải nghiệm cảm xúc đương đại.
Thời kỳ Regency (Nhiếp chính) ở Anh vốn chỉ kéo dài chưa đầy một thập kỷ, từ năm 1811 đến 1820, khi Hoàng tử George phải thay cha mình là vua George III cai trị đất nước do nhà vua bị bệnh. Tuy nhiên trong văn hóa đại chúng, khái niệm “Regency era” thường được mở rộng để chỉ toàn bộ giai đoạn đầu thế kỷ 19 của xã hội quý tộc Anh, một thời kỳ gắn với những mùa vũ hội xa hoa, quy tắc hôn nhân chặt chẽ và những chuẩn mực xã hội khắt khe. Chính bối cảnh này đã trở thành chất liệu quen thuộc cho các tác phẩm văn học lãng mạn của Jane Austen, Lord Byron và sau đó là vô số phim cổ trang.
Bridgerton mượn chính khung cảnh quý tộc ấy: những buổi dạ vũ, váy tầng lộng lẫy, tóc giả, phấn son cờ quạt và các màn ra mắt xã hội của giới quý tộc trẻ tuổi. Nhưng thay vì tái dựng nghiêm ngặt đời sống Nhiếp chính trong lịch sử, series lại cố ý biến nó thành một không gian cảm xúc gần gũi với khán giả thế kỷ 21.
Đội ngũ sản xuất chủ ý sử dụng các bản hòa tấu cổ điển của ca khúc đương đại trong các buổi dạ vũ và khoảnh khắc cảm xúc cao trào, để bộ phim vừa sang trọng vừa gần gũi với khán giả hiện đại. Giám sát âm nhạc Alexandra Patsavas từng chia sẻ rằng mục tiêu là để những giai điệu quen thuộc “len lỏi” vào cảnh phim theo cách phù hợp với bối cảnh Regency, khiến người xem nhận ra một cách vô thức mà không bị phá vỡ hoàn toàn không khí cổ trang.
thank u, next của Ariana Grande, Girls Like You của Maroon 5, In My Blood của Shawn Mendes, bad guy của Billie Eilish, Strange của Celeste, Wildest Dreams của Taylor Swift… lần lượt cất lên. Mùa ba có abcedefu của GAYLE, Dynamite của BTS, Jealous của Nick Jonas, Cheap Thrills của Sia. Chúng được xếp đặt khéo léo như một cách kể chuyện, khắc họa cảm xúc khi đó. Ví dụ thank u, next nhấn mạnh bầu không khí tán tỉnh và cạnh tranh trong tập đầu. Khán giả dù không quen thuộc với cuộc sống thế kỷ 19 tại Anh cũng có thể cảm nhận phần nào, thông qua giai điệu.
Mà có phải mỗi âm nhạc “sai sử” đâu
Ngoài chi tiết chiếc giày Converse trong căn phòng quý tộc Pháp của Marie Antoinette, phim ảnh không thiếu tình tiết gây chấn động cho mấy người thích đúng sử. Mục tiêu, có thể như Coppola từng nói, là nhấn mạnh tuổi trẻ của Marie Antoinette. Bà nói: “Tôi không muốn bộ phim trở thành một bài học lịch sử, mà muốn nó mang tính ấn tượng nhiều hơn.”
Tương tự thì phần trang phục của Đồi Gió Hú, đến từ nhà thiết kế là chủ nhân Oscar Jacqueline Durran cũng không giống lắm với cách mà những người cách chúng ta 200 năm trước từng mặc. Kể từ Barbie (2023) – cũng do Durran phụ trách – tới nay mới có một phim khiến cõi mạng “ì xèo” tranh cãi về chuyện ăn mặc của nhân vật. Trước đó nữa, bà từng tạo dấu ấn với Spencer, Little Women, Anna Karenina, Pride & Prejudice và Atonement, trong đó chiếc váy xanh trong Atonement được xem là một trong những trang phục điện ảnh được nhắc tới nhiều nhất mọi thời đại.
Uy tín nghề nghiệp của Durran cho thấy nếu bà muốn, nhân vật hoàn toàn có thể mặc những bộ váy nâu xù xì đúng thời đại. Khi một nhà thiết kế hiểu lịch sử sâu như vậy vẫn chọn làm “sai”, thì đó là sai có chủ đích. Thông qua âm nhạc, trang phục, tông phim, diễn xuất, thậm chí là việc chọn Jacob Elordi vào vai Heathcliff, phiên bản 2026 táo bạo đại diện cho một không gian cảm xúc và thẩm mỹ phi thời gian.
Người ta gom chung những sai lệch lịch sử này, dù cố tình hay vô tình, là “anachronisms”.
Những thủ pháp lệch sử cố ý từ âm nhạc đến thời trang, nhịp dựng, diễn xuất, chúng là minh họa cho thấy nỗ lực phá vỡ cảm giác thời đại.
Hãy nghĩ về việc Bridgerton lấy bối cảnh thời Victoria nhưng lại có dàn diễn viên đa dạng khám phá những ý tưởng mới mẻ. Điều này không làm giảm giá trị của show mà cho phép khán giả dù là xuất thân như thế nào, ngoại hình, màu da, sắc tộc đều có thể thấu cảm.
The Favourite của Yorgos Lanthimos thì sử dụng chuyển động camera lướt như phim kinh dị, nhịp dựng giật cục và diễn xuất châm biếm gần với hài đen hiện đại.
Trước đó, Romeo + Juliet (1996) có Leonardo DiCaprio thì thậm chí còn triệt để hơn, bối cảnh hiện đại giả tưởng với thời trang đậm chất thập niên 90, xe hơi, thay vì kiếm thì họ có súng, màn hình TV thay cho người dẫn chuyện. Sau phim này, chiến thần Baz Luhrmann lại tiếp tục chơi lớn với cảnh dân Trung Cổ đồng ca We Will Rock You trong A Knight’s Tale (2001) và chèn hip-hop vào nhạc phim The Great Gatsby.
Không phải lúc nào sai sử cũng là nghệ
Không phải bộ phim nào cũng hay, và không phải bất cứ thủ pháp lệch sử nào cũng đem lại hiệu quả. Anachronism trở thành lỗi thời gian khi chúng không đóng góp vào hiệu quả kể chuyện, dụng ý nghệ thuật, kích thích cảm xúc của khán giả. Lý do tại sao thì vô cùng, đôi khi là sự sơ suất của ekip, do hạn chế ngân sách, công nghệ, hoặc thậm chí là kiến thức về lịch sử khi đó không cho phép.
Lấy ví dụ, nhân vật của Braveheart mặc váy trong khi váy kilt chỉ xuất hiện nhiều thế kỷ sau bối cảnh phim. Hoặc chú chó chăn cừu Đức đồng hành cùng võ sĩ giác đấu trong Gladiator – bất chấp việc giống chó này chỉ xuất hiện từ những năm 1800.
Âm nhạc là phạm trù trừu tượng hơn, khi chúng chỉ có thể được đánh giá bằng cảm quan. King Arthur: Legend of the Sword (2017) sử dụng nhạc điện tử lồng ghép vào bối cảnh nước Anh thời vua Arthur. Các nhà phê bình phàn nàn rằng thiết kế âm thanh và nhịp điệu siêu hiện đại khiến thế giới thời trung cổ giống như một đoạn giới thiệu trò chơi điện tử hơn là một khung cảnh thần thoại. Âm nhạc được kết hợp với việc dựng phim nhanh và lời thoại hiện đại tạo nên sự quá tải về mặt âm điệu. Đây là ví dụ khi nhạc lệch sử không làm tốt vai trò của nó.
Phần âm nhạc của Napoleon (2023) là một ví dụ khác gây tranh cãi. Trang Movie Music UK cho rằng nhạc phim có phần “sai lệch một cách cố ý” nhưng để lại một số băn khoăn. Cụ thể, phim lấy những tinh túy của nhạc cổ điển từ dàn nhạc và dàn hợp xướng hùng hậu, sau đó “cua gấp”, chuyển hướng bằng yếu tố âm điệu và kịch tính bất thường để cố gắng khắc họa xuất thân thường dân thô lỗ, cục cằn của Napoleon. Bài viết ghi nhận yếu tố lệch thời đại như một lựa chọn phong cách khác thường, và nhìn chung cho rằng phần nhạc vẫn vận hành được trong khuôn khổ ý đồ nghệ thuật của phim.
Lựa chọn chủ đích của phim phải đối mặt với những đánh giá mang tính chủ quan của người xem. Nói nôm na là, ông có quyền được tự do sáng tạo thì chúng tôi cũng được tự do bày tỏ quan điểm yêu ghét. Ngay cả những tác phẩm được đánh giá là thành công, được phần đông công chúng đón nhận như Marie Antoinette hay Bridgerton, Queen Charlotte cũng nhận về những chỉ trích.
Phim hiện đại có vẻ như thoải mái “xài xể” nhạc cổ điển (nhất là mấy cảnh phản diện rất thích chèn nhạc giao hưởng đến nỗi trang The American Scholar gọi nó là Thanh âm quỷ dữ). Trong khi đó, việc hòa các giai điệu hiện đại vào bối cảnh cổ trang dường như là lựa chọn sáng tạo khó khăn hơn.
Suy cho cùng, tranh cãi xoay quanh âm nhạc “sai thời đại” trong phim cổ trang không đơn thuần là câu chuyện đúng hay sai sử. Nó phản ánh cách nhà làm phim và khán giả đương đại tiếp cận quá khứ.
Âm nhạc hiện đại trong phim cổ trang, vì thế, không phải là sự phản bội lịch sử, mà là một hình thức dịch thuật. Nó dịch những câu chuyện cũ sang ngôn ngữ cảm xúc mà khán giả hôm nay có thể tiếp nhận ngay lập tức. Khi thủ pháp này thành công, nó khiến lịch sử trở nên sống động, gần gũi và có khả năng đối thoại với hiện tại. Khi thất bại, nó phơi bày ranh giới mong manh giữa sáng tạo và phô trương, giữa chủ ý nghệ thuật và sự quá tải thẩm mỹ.
Nguồn tham khảo:
Chion, Michel. Audio-Vision : Sound on Screen. New York Columbia University Press, 2019.
https://nofilmschool.com/anachronistic
https://www.mentalfloss.com/entertainment/movies/15-obvious-movie-anachronisms
