Trong Blue Moon của Richard Linklater, nhân vật nhạc sĩ Lorenz Hart của Ethan Hawke thao thao bất tuyệt trước quầy bar trong một đêm ông ta là kẻ thua cuộc toàn tập. Lắng nghe chăm chú và thi thoảng còn phụ họa bằng những câu bông lơn tinh tế, người bartender do Bobby Cannavale thủ vai là một khán giả hoàn hảo.
Hình ảnh đó khiến tôi liên tưởng đến những người xem phim ngày nay, hẳn không ít có lẽ sẽ phải ngần ngại trước một phim toàn thoại là thoại như Blue Moon. Tại sao chúng ta ngày càng khó khăn khi đón nhận những tác phẩm dài, chậm? Tại sao phim ảnh nói riêng và cuộc sống nói chung lại phải luôn luôn hối hả, phấn khích thì mới được gọi là hay?
Chúng ta ngày càng mất kiên nhẫn với màn hình
Với việc ngày càng có nhiều công việc chuyển đổi sang môi trường số, các kênh liên lạc online trở nên tối quan trọng, con người phải đối mặt với lượng thông tin khổng lồ mỗi ngày. Theo nghiên cứu năm 2025 của Microsoft, trung bình mỗi nhân viên nhận được 153 tin nhắn Teams mỗi ngày trong tuần.
Mỗi thông báo (notifications), email, cuộc gọi… có vẻ nhỏ nhặt, nhưng khi kết hợp lại, chúng có thể tạo nên một nhịp độ hối hả cho cả ngày. Không chỉ ảnh hưởng trong giờ làm việc trong tuần, ngày nay công việc còn chảy sang cả quỹ thời gian của ngoài giờ, ngày cuối tuần, ngày nghỉ lễ tết. Sau 10h tối, vẫn có tới một phần ba nhân viên của Microsoft check email công việc. Chẳng trách mà chúng ta ngày càng khó dành cho màn hình sự chú ý tuyệt đối như trước.
Trong bài viết “The Cost of Interrupted Work” và cuốn sách Attention Span: A Groundbreaking Way to Restore Balance, Happiness and Productivity, nhà nghiên cứu Gloria Mark cho thấy thời gian trung bình tập trung vào một tác vụ trên màn hình giảm từ khoảng 2.5 phút năm 2004 xuống khoảng 47 giây năm 2016.
Tức là năm 2016, chỉ mất chưa tới một phút là trung bình mọi người sẽ click vào một tab khác trên màn hình. Nghiên cứu của Tiến sĩ Mark đã theo dõi những người làm việc trong lĩnh vực thông tin bằng cách sử dụng cảm biến và giám sát máy tính. Những gì họ phát hiện ra thật đáng kinh ngạc: mọi người không chỉ mất thời gian chuyển đổi giữa các tác vụ. Họ còn mất đi một lượng lớn khả năng tư duy do cái mà các nhà tâm lý học gọi là “dư âm chú ý”.
Hiện tượng “dư âm chú ý” đúng như tên gọi của nó: một phần tâm trí của bạn vẫn còn lưu lại công việc trước đó ngay cả sau khi bạn đã chuyển sang việc mới. Khi bạn chuyển từ việc xem xét bảng tính ngân sách sang trả lời email của khách hàng, một phần khả năng nhận thức của bạn vẫn đang xử lý những con số đó.
Điều này khiến chúng ta chỉ đang hoạt động với một phần nhỏ khả năng nhận thức của mình trong cả ngày làm việc. Chẳng có gì lạ khi cảm giác mệt mỏi lúc 3 giờ chiều là điều không thể tránh khỏi. Khả năng quay lại trạng thái tập trung sâu lại còn suy giảm hơn nữa trong môi trường làm việc đa kênh và hậu đại dịch.
Sự lên ngôi của nội dung ngắn
Giống như câu chuyện con gà và quả trứng, chúng ta không rõ sự phát triển của nội dung ngắn là kết quả của việc con người khó tập trung hơn; hay vì sự đẩy mạnh những nội dung ngắn mà khả năng chú ý của nhiều người suy giảm. Theo tôi, đó là mối quan hệ hai chiều, một vòng xoáy đáng buồn kéo theo nhiều hệ lụy.
Theo báo cáo của Pew Research Center, người dùng thích tiêu thụ nội dung có thể thoát ra bất kỳ lúc nào bởi cuộc sống ngày càng phân mảnh của chúng ta. Dần dần, con người tìm đến những khoảnh khắc tiêu khiển “vi mô” (micro moment) trong một nhịp sống hối hả hiếm có khi nào được thực sự thư giãn. 10s chờ đợi trong thang máy, bạn có thể xem lướt dăm ba video TikTok, Facebook reels, YouTube Shorts. Trong lúc chờ xếp hàng mua đồ, đi bộ buổi sáng, thậm chí là vài phút chơi với con là có thể xem được hẳn mấy cái video “review” phim rồi.
Những video ngắn, dòng trạng thái trên Threads nói riêng và nội dung ngắn nói chung tận dụng cơ chế dopamine nhanh của não bộ. Bạn chẳng biết những “bất ngờ nho nhỏ” nào chờ mình khi lướt qua hàng loạt content ngắn trên mạng. Một chút hài hước? Một chút tò mò? Sợ hãi, phẫn nộ, gây sốc, cười cợt? Tất cả làm nên những chuỗi thỏa mãn ào ào ập đến với não bộ, lâu dài không chỉ khiến chúng ta mất kiên nhẫn với các nội dung chuyên sâu, mà còn có thể khiến ta “chai lì” với cảm xúc.
Illusion of Explanatory Depth (IOED) – Ảo tưởng về hiểu biết là khi mọi người tin rằng họ hiểu các hệ thống phức tạp cho đến khi được yêu cầu giải thích chi tiết về chúng. Trong khi đó, Fluency Illusion – Ảo giác về sự trôi chảy xảy ra khi thông tin được trình bày một cách trôi chảy, dễ xử lý, khiến não bộ nhầm lẫn cảm giác quen thuộc và dễ tiếp nhận với sự hiểu biết thực sự. Cả hai hiện tượng này đặc biệt dễ xuất hiện trong môi trường nội dung ngắn, nơi thông tin thường được cô đọng thành kết luận sẵn có và hiếm khi đòi hỏi người tiếp nhận phải diễn giải hoặc tổng hợp lại kiến thức.
Các nền tảng lớn đều xác nhận rằng nội dung càng ngắn càng dễ đạt tỷ lệ xem hết cao, từ đó được thuật toán ưu ái. Để đáp ứng với cái nết cả thèm chóng chán của người dùng, họ áp dụng thuật toán dựa trên hành vi rời bỏ. Retention rate là tỷ lệ giữ chân khách hàng được đo lường để dám chắc là họ không “ngựa bà” nhảy sang một tab khác với nội dung hấp dẫn hơn.
Netflix xác định một lượt xem hợp lệ khi người dùng vượt qua 2 phút đầu. Các thuật toán tinh vi của hãng này là lý do mà bạn hay thắc mắc có những series rất hay (với bạn và một số người khác) nhưng bị cancel (hủy show) một cách không thương tiếc. Số liệu không biết nói dối, nhưng nó cũng không có cảm xúc.
Các kênh YouTube ghi nhận tỷ lệ bỏ xem mạnh nhất trong 5 đến 15 giây đầu. TikTok cho thấy video giữ được người xem qua mốc đầu (thường là 3s) có xác suất viral cao hơn đáng kể. Chừng đó con số đủ cho thấy chúng ta kiên nhẫn thế nào với nội dung ngày nay.
Chứng kiến những video ngắn tràn lan trên mạng khiến tôi nhớ đến sự bùng nổ của ngành công nghiệp thực phẩm của Mỹ từ đầu thập niên 70. Chính sách trợ cấp nông nghiệp làm bắp và đậu nành rẻ bất thường. Từ đó xi rô ngô hàm lượng fructose cao tràn vào mọi thứ từ nước ngọt đến sốt salad. Song song là sự bùng nổ của đồ ăn nhanh và khẩu phần ăn ngày càng lớn. Trong giai đoạn này đường và chất béo tinh luyện trở nên rẻ hơn rau quả tươi.
Những nội dung ngắn với format cuộn lên hàng loạt, theo tôi chính là một dạng đồ ăn nhanh cho não bộ. Chúng đem đến sự thỏa mãn tức thời, nhưng để lại cho bạn một cơ thể kiệt quệ, rỗng tuếch về sức khỏe và tinh thần. Bạn sẽ nói gì về một bộ phim đã xem, một cuốn sách đã đọc? “À, tôi chưa xem nhưng tôi có xem tóm tắt trên mạng rồi”.
Ngành công nghiệp giải trí cũng phải thích nghi
Trả lời trong phỏng vấn với Hiệp hội Tâm lý Mỹ, tiến sĩ Mark chia sẻ bà cũng rất ngạc nhiên khi biết rằng độ dài các cảnh quay trên truyền hình và phim ảnh đã giảm đi trong những năm qua. “Hiện nay, trung bình mỗi cảnh quay chỉ khoảng bốn giây. Đó là mức trung bình. Nếu bạn xem các video ca nhạc trên MTV, chúng còn ngắn hơn nhiều, chỉ vài giây. Vì vậy, chúng ta đã quen với việc thấy các cảnh quay rất nhanh trên truyền hình và phim ảnh. Ngay cả các quảng cáo cũng ngắn hơn. Trước đây, quảng cáo thường dài hơn nhiều. Bây giờ, không hiếm khi thấy quảng cáo sáu giây, thậm chí còn ngắn hơn nữa.”
“Chúng ta không biết liệu truyền hình và phim ảnh có ảnh hưởng đến khả năng tập trung của chúng ta khi xem trên máy tính và điện thoại hay không. Chúng ta không biết liệu khả năng tập trung của chúng ta có ảnh hưởng đến quyết định của các biên tập viên và đạo diễn phim hay không. Chúng ta không biết chính xác liệu có mối liên hệ nhân quả nào giữa hai xu hướng song song này hay không.
Có thể các đạo diễn và biên tập viên bị ảnh hưởng bởi sự thiếu kiên nhẫn của chính họ khi tạo ra những cảnh quay ngắn này, hoặc cũng có thể họ tạo ra những cảnh quay ngắn vì nghĩ rằng đó là điều người xem muốn thấy. Nhưng điều này đã trở nên khá phổ biến.”
Trái với suy nghĩ nhiều người, trong những năm qua phim ảnh không trở nên ngắn hơn. Từ năm 1999 tới nay, độ dài trung bình của phim hầu như không thay đổi. Tất nhiên những phim trên 3 tiếng không chỉ làm khó bàng quang của khán giả, mà còn khiến nhà sản xuất, cổ đông, rạp chiếu đau đầu. Với mô hình kinh doanh ngày nay, theo nhà phân tích Stephen Follows rạp chiếu sẽ có lợi hơn khi xếp suất chiếu với các phim dưới 2 tiếng.
Thực tế là điện ảnh trải qua quá trình biến hóa tinh vi hơn thế. Hóa ra độ dài trung bình thì vẫn vậy, nhưng các cảnh quay trở nên nhanh chóng, dồn dập hơn để bắt kịp với sự thiếu kiên nhẫn của con người.
Nghiên cứu của James E. Cutting cho thấy độ dài trung bình một cảnh quay trong phim Hollywood giảm mạnh từ thập niên 1950. Nhịp dựng nhanh hơn giúp duy trì kích thích chú ý liên tục. Họ cũng chỉ ra các bộ phim đương đại có nhiều chuyển động hơn so với các bộ phim trước đây. Ngoài ra, các cảnh quay ngắn trong phim ảnh hiện đại cũng có tỷ lệ chuyển động cao hơn so với các cảnh quay dài. Tất cả xu hướng tuyến tính này đều có một nguyên nhân duy nhất: Các nhà làm phim đã dần dần cố gắng kiểm soát nhiều hơn sự chú ý của người xem phim.
Phim ảnh ngày nay vừa là nghệ thuật, vừa là một tác nhân trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý của con người.
Theo bạn thế nào là một phim dài?
Tôi nhận ra đánh giá “phim dài”, “phim chậm” mang nghĩa rất chủ quan. Có những người bạn của tôi xem một phim hơn 2 tiếng tại rạp đã nhận xét phim quá dài. Khi hầu hết mọi người phàn nàn về “phim chậm”, họ hầu như không bao giờ nói về thời lượng tính bằng phút. Họ đang nói về việc bộ phim đó kém thu hút sự chú ý của mình như thế nào.
Khỏi cần học thuyết tương đối của Einstein, một bộ phim Marvel dài ba tiếng với những cảnh cháy nổ cứ sau 20 giây thì hiếm thấy ai chê dài. Trong khi đó, một bộ phim dài 95 phút mà lại giấu kín thông tin, cảm xúc hoặc mãi tới nửa tiếng sau mới có sự kiện chấn động gì đó thì khó có thể gọi là ngắn.
Với những ai còn đọc tới đây, thì có lẽ chúng ta hãy dành chút thời gian làm rõ các khái niệm.
Có những bộ phim thực sự dài hoặc thực sự chậm. Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles dài gần 3 tiếng rưỡi. Phim tài liệu Shoah dài hơn 500 phút. Đây là những bộ phim có chủ ý, thoại rất ít, nhiều khoảng trống hoặc có rất nhiều dữ kiện và diễn ngôn mà khuôn khổ điện ảnh bình thường không thể đáp ứng.
Đây là một thể loại phim đặc thù. Những bộ phim này không bị khán giả đại chúng hiểu lầm đơn giản là chúng không được làm ra cho họ. Những lời phàn nàn về những bộ phim này giống như việc bước vào một tu viện và cho rằng nó quá yên tĩnh. Không ai dành ra 7 tiếng rưỡi để xem Sátántangó rồi than rằng sao dài thế, cũng như tôi chưa thấy ai xem 7 tiếng Avengers Infinity War và Endgame mà kêu dài.
Rồi đến những bộ phim có nhịp độ từ từ. Đây là những bộ phim mà mọi người thường nhắc đến. Những bộ phim này thường có thời lượng từ 90 đến 140 phút. Dù có nhân vật, cốt truyện, nhưng chúng khiến người xem phải trải qua sự mơ hồ, tích tụ cảm xúc, bồn chồn. Ví dụ gần đây có thể kể đến như Bên Trong Vỏ Kén Vàng từ đạo diễn Phạm Thiên Ân, Culi Không Bao Giờ Khóc của Phạm Ngọc Lân, Quán Kỳ Nam của đạo diễn Leon Lê, Drive My Car, Tár, Blue Moon hay Train Dream từ Netflix.
Não bộ chúng ta – vốn đã quen với những kích thích liên tục từ điện thoại cho đến laptop, màn chiếu – đòi hỏi một thứ gì đó phải diễn ra ngay, phải ồn ào náo nhiệt. Sau 15 phút sếp tôi đã nhắn được 20 cái tin nhắn mà trên phim vẫn không có ai phản bội ai, không ai làm lố, không ai hét vào mặt nhau, không có cảnh đánh đấm, không có âm mưu nào diễn ra?
“Phim này dài quá” có thể hiểu là ““không phù hợp với thói quen chú ý hiện tại của tôi”.
“Phim này chậm thế” có thể hiểu là “không mang lại cho tôi sự thỏa mãn đủ nhanh”.
Sự phân hóa của điện ảnh
Tin vui là bạn vẫn có thể tìm thấy cả những tác phẩm hoành tráng, dồn dập và cả những phim từ tốn chậm rãi hoặc mơ hồ mang đậm dấu ấn nghệ thuật ngay tại rạp chiếu. Tin buồn là rất có thể màn ảnh sẽ tiếp tục phân cực sâu, để lại sân khấu cho điện ảnh giải trí đương đại trong khi phim chậm dịch chuyển về các suất chiếu đặc biệt, các nền tảng trực tuyến và liên hoan phim.
Tại đó, điện ảnh chậm mời người xem trải nghiệm sự chú tâm hiện diện, cho phép ta đắm chìm vào các phân cảnh khác nhau của bộ phim. Những yếu tố khác góp phần tạo nên trải nghiệm nhập vai là nhịp độ chậm rãi của phim và những chi tiết nhỏ được nhấn mạnh rất nhiều, chẳng hạn như bối cảnh và biểu cảm nhân vật. Ví dụ, hầu hết các phim đều có những khung hình xen kẽ, cho phép khán giả suy ngẫm về cảm xúc của mình và liên kết cảm xúc cá nhân với bộ phim.
Tác giả Inika Katragadda chia sẻ: “Phim chậm là một nền văn hóa phản kháng cần thiết chống lại nhịp độ nhanh của điện ảnh hiện đại. Trái ngược với việc xem phim liên tục và sự thiếu tập trung phổ biến hiện nay, phim chậm thử thách sự kiên nhẫn của chúng ta với những cảnh quay dài và lời thoại thưa thớt.”
Với nhà làm phim, giai đoạn này đồng thời là phép thử đối với lập trường sáng tạo cá nhân và là cơ hội để khám phá những hình thức kể chuyện mới nhằm tạo được sự đồng cảm từ khán giả.
Sự chú ý của tôi đã va phải sự nghiệp của Richard Linklater – một đạo diễn mà 2023 còn làm một phim thương mại hài hước như Hit Man, hai năm sau đã cho ra đời bộ đôi phim “củ nghệ” là Blue Moon và Nouvelle Vague. Ấn tượng hơn nữa là cả hai đều được đề cử Quả Cầu Vàng ở cùng một hạng mục. Linklater là ví dụ cho một nhà làm phim không bị bó buộc bởi hình thức, độ dài, chủ đề, cách kể chuyện.
Cả 4 bộ phim gần nhất trong sự nghiệp của ông đều được chứng nhận “tươi” trên 90% từ Rotten Tomatoes. Chúng có thể là phim giải trí, phim hoạt hình, phim tiểu sử ca nhạc, phim tiểu sử hài tiếng Pháp… phục vụ những đối tượng khán giả có thể rất khác nhau. Nhưng cũng sẽ có những người yêu mến tất cả, xem một phim hay là được, hai tiếng bốn tiếng câu chuyện thú vị là được.
Giáo sư Harvard Arthur C. Brooks từng nói rằng con người hiện đại sợ buồn chán, nên liên tục tìm cách lấp đầy thời gian rỗng bằng điện thoại, mạng xã hội, nội dung ngắn. Điều này làm giảm khả năng chịu đựng trạng thái không được kích thích. Ông nói rằng bạn cần thời gian không bị dẫn dắt bởi phần thưởng tức thì. Nói cách khác, bạn cần học cách không sợ buồn chán.
Khi được nghe những chia sẻ đó, tôi lại nghĩ tới cách điện ảnh chậm buộc người xem trải qua những cuộc chờ đợi mà không biết có gì thưởng cho mình ở phía trước không. Ta chấp nhận một nhịp điệu chậm hơn so với những gì mình kỳ vọng, do đó khán giả phải tự điều chỉnh thái độ bản thân thay vì thụ động đón nhận lượng dopamine ồ ạt như việc quẹt các video tóm tắt phim 30s. Dầu vậy hãy nhớ xem phim chậm không có nghĩa là bạn có thể liên tục kiểm tra điện thoại, chơi game, làm việc riêng bởi điều đó không chỉ làm hỏng trải nghiệm phim mà còn không giúp gì cho não bộ.
Bạn không cần phải yêu phim chậm, phim dài. Xem phim nghệ thuật không khiến bạn thông minh hơn những người thích xem phim giải trí. Ngược lại những khán giả của phim bom tấn cũng có thể nhân cơ hội này tìm hiểu thêm về khía cạnh khác của điện ảnh.
Giống như ẩm thực, bạn vừa có thể thích những món mẹ nấu nhưng cũng đam mê chuỗi ẩm thực hạng sang tại nhà hàng nào đó, thì tại sao lại không làm thế với điện ảnh?
Bài viết được tham khảo từ các nguồn:
- Speaking of Psychology: Why our attention spans are shrinking, with Gloria Mark, PhD
- The Cost of Interrupted Work: More Speed and Stress
- Why do cinemas hate long movies?
- Are movies getting longer?
- The 23-Minute Problem: Why Connected Tools Are the Secret to Getting Your Focus Back
- Has Hollywood rediscovered the joy of the 90-minute movie?
- Breaking down the infinite workday
- Slow cinema reminds us to live in the moment
- Social Media Use in 2021
