Tác phẩm Sinners của Ryan Coogler mở đầu bằng một chi tiết hãi hùng: nhân vật chính – toàn thân tơi tả, mặt bị xé rách, cầm chiếc đàn tan nát tiến vào nhà thờ. Bất chấp cơn hoảng loạn và sự bối rối của mọi người, sự phản đối của cha xứ và cũng là cha mình, Sammie (Miles Caton) cương quyết nắm chặt cán cây đàn. Cảnh tượng đó không chỉ báo hiệu một hành trình hòa quyện máu và giai điệu của Sammie, mà còn phản ánh gốc rễ, sự giao thoa và phát triển của âm nhạc song hành cùng lịch sử nhiều đau thương của người gốc Phi tại miền Nam nước Mỹ.
Cội nguồn của âm nhạc
Bộ phim lấy bối cảnh năm 1932, theo chân hai anh em sinh đôi Smoke và Stack (Michael B. Jordan) khi họ trở về quê hương ở vùng Mississippi Delta để mở một quán juke joint, nơi cộng đồng người Mỹ gốc Phi địa phương có thể chơi nhạc, nhảy múa và giải trí.
Hai anh em tìm đến sự giúp đỡ từ gia đình và cộng đồng, trong đó có người anh em họ Sammie Moore (Miles Caton), người sở hữu khả năng chơi nhạc kỳ diệu. Âm nhạc của Sammie vừa có thể chữa lành cộng đồng, nhưng đồng thời đánh thức cơn khát của ma cà rồng do Remmick (Jack O’Connell) cầm đầu. Xuyên suốt Sinners là câu chuyện về âm nhạc, cụ thể là nhạc Blues.
Xin phép giải thích thêm tới những khán giả châu Á còn lạ lẫm với dòng nhạc này, Blues là một thể loại nhạc dân gian Mỹ gốc Phi, ra đời cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 trong bối cảnh người da đen làm việc ở các đồn điền miền Nam Hoa Kỳ.
Đây là hình thức âm nhạc được sáng tạo từ nỗi đau, lao động và khát vọng tự do, kết hợp giữa truyền thống âm nhạc châu Phi (nhịp điệu polyrhythm, lối hát call-and-response, ngẫu hứng) với trải nghiệm đặc thù của đời sống nô lệ và hậu nô lệ ở Mỹ.
“Blues là sự thừa nhận phần bóng tối trong mỗi người và khả năng biến nó thành niềm vui” – Keith Richards (Rolling Stones)
Người châu Phi trên những con thuyền xiềng xích vượt biển, trong nỗi đau khổ cùng cực của nô dịch, đặt chân lên nước Mỹ không còn vẹn nguyên số phận con người. Họ tìm thấy sự an ủi, tình yêu, khát vọng tự do và thậm chí cả sự hóm hỉnh quý giá ở âm nhạc. Blues thành hình từ những field hollers (tiếng hô trên cánh đồng), work songs (bài ca lao động) và spirituals (thánh ca).
Khi bị cấm dùng trống ở Mỹ (sợ nổi dậy), họ chuyển sang gõ nhịp bằng tay, chân, hoặc đàn guitar. Nhà nghiên cứu Ted Gioia nhận định: blues mang trong mình những tàn dư văn hóa và nhạc cụ châu Phi nhưng đã biến đổi thành một thể loại hoàn toàn mới, ra đời trong điều kiện xã hội đặc thù ở Mỹ.
Trong đó, Delta Blues (nhạc blues vùng châu thổ) là một nhánh quan trọng và được xem là cái nôi của nhạc Blues Mỹ. Nó hình thành đầu thế kỷ 20 tại vùng Mississippi Delta – khu vực đồng bằng màu mỡ nhưng cũng đầy khắc nghiệt. Đây là vùng đất gắn liền với lao động trên đồn điền bông, nghèo đói, và sự áp bức của thời kỳ Jim Crow.
Mississippi là nơi giao thoa của văn hóa châu Phi, Cơ Đốc giáo da màu và thực hành hoodoo (dân gian, pha trộn voodoo, thảo dược, phép thuật). Trong nghi lễ voodoo, âm nhạc và nhịp điệu lặp lại được dùng để đưa người tham gia vào trạng thái lên đồng (trance), kết nối với thần linh hay tổ tiên.
Blues, đặc biệt Delta Blues, cũng dùng nhịp lặp ám ảnh để tạo cảm giác thôi miên như cảnh Sammie lặp đi lặp lại điệp khúc “Ai đó hãy đưa tôi vào vòng tay em đêm nay” (Somebody take me in your arms tonight). Đó một sự phản chiếu của trải nghiệm tâm linh đồng thời là cao trào cảm xúc nơi người hát tạm quên đi sự khốn cùng của thực tại, mở ra một cánh cửa giải thoát về tinh thần cho cộng đồng. Blues, như Ted Gioia từng nhận định, “là ký ức tập thể của người da đen Mỹ, nơi nỗi đau riêng hòa vào thảm kịch chung”.
“Không như tôn giáo, nhạc Blues đến với chúng ta không phải vì ép buộc. Không đâu con trai, chúng ta mang nó từ quê hương tới đây. Những gì chúng ta làm là phép màu.” – Delta Slim
Từ đó tới nay, Blues đã trải qua nhiều biến đổi đáng kinh ngạc. Từ Delta Blues nguyên thủy chủ yếu dưới hình thức một người hát solo kết hợp với guitar acoustic, các nhạc công tìm tới Chicago, Detroit… đem theo Blues và biến đổi nó thành Urban Blues/Chicago Blues, với guitar điện, trống và ban nhạc lớn. Blues là gốc rễ của hầu hết các thể loại nhạc đại chúng Mỹ: Jazz, R&B, Rock & Roll, thậm chí cả Hip-hop sau này. Dầu vậy, ảnh hưởng của những ca khúc Delta Blues cho tới nay vẫn rất mạnh mẽ khi nó gắn liền với văn hóa, lịch sử.
Sinners là một lá thư tri ân mà Ryan Coogler gửi đến người ông chú quá cố, James, vốn là một người gốc Mississippi và yêu thích nhạc Delta Blues. Coogler kể rằng trong suốt thời thơ ấu, ông thường đến nhà ông rồi cùng nghe các băng nhạc của Charley Patton, Muddy Waters, Howlin’ Wolf – những tên tuổi lớn của Blues. Bộ phim là cách ông tưởng nhớ và tri ân những khoảnh khắc ấy.
Từ “âm nhạc của quỷ”… cho tới vũ khí chống lại ác ma thực sự
Trong đầu thế kỷ 20, Blues thường bị xem là “devil’s music” (nhạc của quỷ) bởi nó khắc họa đau khổ, tối tăm, và gắn liền với các juke joints – nơi xa rời các chuẩn mực tôn giáo thời đó. Chủ nô và sau này là các cộng đồng da trắng miền Nam ép nô lệ theo đạo Cơ-đốc, xem đó là công cụ kiểm soát tinh thần. Họ thích thánh ca vì ca ngợi Thiên Chúa, khuyến khích hành vi nghe lời và gieo hy vọng đời sau.
Ngược lại, blues là nhạc đời thường, nói về đau khổ, tình dục, rượu, bạo lực, sự mất mát – những điều mà nhà thờ coi là “tội lỗi”. Ted Gioia chỉ ra rằng từ thời nô lệ, nhiều chủ đồn điền cấm hát “giai điệu u sầu” vì sợ khích lệ sự bất mãn. Trong ngôi nhà thờ trắng tinh đạo mạo, cha của Sammie nhắc nhở: “Con cứ khiêu vũ với quỷ dữ, rồi một ngày nó sẽ theo con về nhà”.
Một trong những giai thoại nổi tiếng nhất liên quan đến điều này là Robert Johnson – một nghệ sĩ blues tài năng qua đời khi còn rất trẻ. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi tồn tại trên thế gian, Johnson đã kịp xây dựng một sự nghiệp âm nhạc huyền thoại. Thật khó để lý giải sự chuyển biến nhanh và bứt phá trong kỹ năng âm nhạc của Johnson chỉ trong vài năm.
Vì thế, người ta đồn ông đã bán linh hồn cho quỷ dữ ở ngã ba đường để đổi lấy tài năng kiệt xuất. Trong Hoodoo – tín ngưỡng dân gian người Mỹ gốc Phi – “ngã ba đường” không phải nơi gặp quỷ, mà là biểu tượng kết nối giữa thế giới sống và linh hồn tổ tiên. Tuy nhiên, xuất phát từ góc nhìn người da trắng Cơ‑đốc, họ dễ quy chụp tín ngưỡng ngoại đạo thành Satan. Do vậy hình ảnh Legba (thần cai giữ ngã ba đường trong thần thoại Kongo) dễ bị hiểu thành “Quỷ”.
Nói như vậy để thấy rằng Blues vốn có một cội nguồn phong phú, đến từ những giai điệu đã tồn tại rất lâu trước khái niệm về chủ nô da trắng, nô lệ da đen ở Mỹ, là kết tinh của tài năng, đức tin, khao khát tự do – những điều mà nhà thờ da trắng không kiểm soát được. Blues phơi bày sự thật xã hội, thách thức cả chuẩn mực đạo đức lẫn quyền lực tinh thần của người da trắng. Và để chia cắt cộng đồng da màu, họ đã gán cho nó một danh xưng nhuốm màu phản diện.
Sinners đã chỉ ra quỷ dữ thật sự là ai. Kẻ thù dễ thấy nhất chính là đám ma cà rồng – biểu tượng mạnh mẽ của công cuộc thuộc địa hóa, bóc lột và chiếm dụng văn hóa. Nhân vật Remmick khao khát âm nhạc, sức sống và cộng đồng người da đen, trong khi chính mình cũng từ một dân tộc nạn nhân của sự chiếm đóng. Kết quả sau quá trình đồng hóa của Remmick là một nhóm ô hợp vô hồn, mù mờ về gốc rễ, lúc nào cũng thèm khát sự sống. Remmick mới chính là những kẻ da trắng “bán linh hồn để đổi lấy tài năng” chứ không phải là người Mỹ gốc Phi.
Nếu như chỉ dừng lại ở ma cà rồng, Sinners là một tác phẩm kinh dị đáng xem. Điều khiến nó trở nên xuất sắc là việc Remmick tiết lộ một thế lực khác cũng muốn chà đạp vào người da đen. Hogwood, địa chủ da trắng bán cho anh em Smoke và Stack trang trại để họ dựng nên juke joint của riêng mình, thực chất là một thành viên KKK. Kế hoạch của hắn là đợi câu lạc bộ khai trương rồi quay lại giết người và chiếm lại đất. Hogwood xuất hiện đầu phim, bán đất, biến mất để thế lực của Remmick trỗi dậy để rồi trở lại và hoàn tất hành trình của Smoke.
Qua Hogwood và Remmick, có thể thấy thế giới của phim có hai kiểu người da trắng. Một là đám cực đoan bạo lực. Hogwood hiện thân trần trụi của chế độ phân biệt chủng tộc. Hắn chưa bao giờ có ý định bán xưởng cưa cho hai anh em nọ, mà muốn vừa nuốt trọn tiền vừa sát hại người da màu. Hai là phe giả nhân giả nghĩa của Remmick, tiết lộ ý định của Hogwood với cái lý luận người Ireland và người da đen có cùng chung lịch sử bị bóc lột nên thực chất là “người nhà”. Hắn thực chất chỉ khao khát sự sống và văn hóa của họ, cũng là một cách hút máu tinh vi hơn mà thôi.
Sinners đặt Hogwood song hành với Remmick nhằm cho thấy hai cơ chế áp bức lên người da màu. Một bên chiếm đoạt văn hóa. Bên còn lại tước đoạt thân thể và đất đai. Cả hai cùng hủy hoại cộng đồng, nhưng những kẻ như Hogwood minh chứng rằng hiểm họa gần nhất không phải là quỷ dữ siêu nhiên, mà lại là con người rất đời thường ở ngay bên cạnh.
Trong thời khắc đen tối ấy, âm nhạc là cầu nối tinh thần, là liều thuốc chữa lành, là vũ khí lóe lên trong đêm tối. Buổi trình diễn của Sammie khi cậu hát “I Lied to You” không chỉ là một tiết mục giải trí, mà là hành vi cộng đồng, một nghi lễ thiêng liêng. Tiếng hát và nhịp điệu của Sammie đưa người da đen, người Hoa, người Ireland vào chung một tiết tấu – những cộng đồng tưởng như bị chia cắt bởi lịch sử, nay lại được gắn kết qua âm nhạc.
Blues không chỉ là thứ âm nhạc sống sót sau khi bị chiếm đoạt, nó còn là công cụ chiến đấu lại với quỷ dữ, vạch trần sự giả dối của Kitô giáo từ các chủ nô (việc Sammie đọc kinh thánh với quỷ không hiệu quả, nhưng những biện pháp dân gian như nước tỏi, bùa thuật lại có hiệu quả và cuối cùng là cây đàn giáng xuống đòn quyết định).
Xưởng cưa nơi Smoke, Stack và Sammie dựng juke joint cuối cùng bị thiêu cháy nhưng âm nhạc vẫn sống sót. Sammie trở thành một nghệ sĩ xuất chúng. Tiếng nhạc Blues vang lên khắp vùng châu thổ, cho thấy văn hóa da màu không chỉ tồn tại mà còn bền bỉ hơn mọi áp lực. Những Juke Joint như trong Sinners là nơi che chở cộng đồng người da đen khỏi bạo lực chủng tộc. Thông qua âm nhạc, văn hóa và bản sắc được lưu giữ, đi qua tang thương và lịch sử để phục hồi.
